Η Ευρώπη απομακρύνεται από τον Τραμπ - Φιλόδοξο όραμα ή γεωπολιτική αυταπάτη;

Η στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ κατά του Ιράν λειτούργησε ως ένα ηχηρό γεωπολιτικό καμπανάκι, αποκαλύπτοντας με ωμό τρόπο τα στρατηγικά ελλείμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διεθνή σκακιέρα. Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έσπευσε να υψώσει τη σημαία μιας νέας εξωτερικής πολιτικής, με αιχμή την πολυσυζητημένη «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία».

Ωστόσο, η απλή αντιπαράθεση με την πολιτική γραμμή του Ντόναλντ Τραμπ δεν συνιστά στρατηγική, όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα του theconversation.com. Η Ένωση καλείται να ξεμπερδέψει ένα περίπλοκο ιδεολογικό κουβάρι, έναν ιδιότυπο «ανελεύθερο φιλελευθερισμό» που διαπερνά την ίδια της την πορεία προς την αυτονομία. Διότι το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: επιδιώκει η Ευρώπη την ανεξαρτησία για να διασώσει τη φιλελεύθερη τάξη ή για να την υπερβεί;

Η επιστροφή Τραμπ ως... επιταχυντής εξελίξεων

Η επιστροφή Τραμπ στον Λευκό Οίκο λειτούργησε ως επιταχυντής εξελίξεων. Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αφυπνίζονται, έστω και καθυστερημένα, μπροστά στην ανάγκη απεξάρτησης από την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα και τις εμπορικές ευαλωτότητες, την ίδια ώρα που η «στρατηγική αυτονομία» μετατρέπεται πλέον σε κεντρικό δόγμα. Σχεδόν εμμονή.

Κι όμως, πίσω από τη ρητορική πυκνότητα, το όραμα παραμένει θολό. Η κριτική προς την Ουάσιγκτον δεν μεταφράζεται αυτόματα σε συνεκτική γεωπολιτική αφήγηση. Αντιθέτως, η συζήτηση εγκλωβίζεται σε μια μονοδιάστατη λογική αποστασιοποίησης από τις ΗΠΑ, καλλιεργώντας μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση στρατηγικής επάρκειας. Η ΕΕ δείχνει να γνωρίζει τι απορρίπτει, αλλά όχι τι πραγματικά πρεσβεύει.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αυτάρεσκη ικανοποίηση για τις πρώτες αποκλίσεις από την αμερικανική γραμμή, από το Ιράν έως τους δασμούς, μοιάζει περισσότερο με επικοινωνιακό πυροτέχνημα παρά με ουσιαστική κατεύθυνση. Το αποτέλεσμα; Μια Ευρώπη που κινδυνεύει να χάσει τον προσανατολισμό της μέσα στην ίδια της τη φιλοδοξία.

Το φαινόμενο θυμίζει έντονα το λεγόμενο «σύνδρομο καθοδικής σύγκρισης»: η Ένωση αυτοεπιβεβαιώνεται συγκρίνοντας τον εαυτό της με τα χαμηλά στάνταρ που, κατά την ίδια, θέτει η Ουάσιγκτον. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ομιλία του Εμανουέλ Μακρόν στο Μόναχο, όπου η Ευρώπη παρουσιάστηκε ως το «ηθικό αντίβαρο» των ΗΠΑ. Όμως η ρητορική ανωτερότητα δεν αρκεί όταν δεν συνοδεύεται από συνεπή πολιτική πράξη.

Μια αθόρυβη μετατόπιση

Στο παρασκήνιο, η ίδια η ΕΕ δείχνει να απομακρύνεται, έστω και διακριτικά, από τις φιλελεύθερες αρχές που επικαλείται. Συμμαχίες με αυταρχικά καθεστώτα, πραγματιστικές επιλογές ισχύος, εμπορικές στρεβλώσεις: όλα συνθέτουν ένα σύμπλεγμα αντιφάσεων.

Η Ευρώπη μοιάζει να βαδίζει σε τεντωμένο σχοινί. Από τη μία, επιδιώκει να αναχαιτίσει τις αντιφιλελεύθερες δυνάμεις. Από την άλλη, υιοθετεί πρακτικές που θυμίζουν όλο και περισσότερο αυτές τις ίδιες δυνάμεις. Πρόκειται για μια στρατηγική σύγχυση μεταξύ δύο διακριτών στόχων: της αυτοπροστασίας και της προώθησης αξιών.

Το δίλημμα γίνεται ακόμη πιο ορατό στην υπόθεση του Ιράν. Η ευρωπαϊκή προσήλωση στο διεθνές δίκαιο είναι αδιαμφισβήτητη και πολιτικά ορθή. Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσες εξέφρασε με σαφήνεια αυτή τη γραμμή. Ωστόσο, η Ένωση αδυνατεί να κινηθεί στο ενδιάμεσο πεδίο: μεταξύ στρατιωτικής επέμβασης και παθητικής ανοχής.

Η επίκληση αρχών, χωρίς πρακτικά εργαλεία επιρροής, αφήνει εκτεθειμένους τους ίδιους τους λαούς που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται. Μια πραγματικά φιλελεύθερη στρατηγική αυτονομία θα απαιτούσε πιο ενεργητική στήριξη δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων, χωρίς να διολισθαίνει σε στρατιωτικές λύσεις.

Χωρίς πυξίδα

Οι αλλεπάλληλες κρίσεις, από τη Μέση Ανατολή έως τη Λατινική Αμερική, λειτουργούν ως τεστ αντοχής για την ευρωπαϊκή στρατηγική. Η ΕΕ καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην αντίσταση απέναντι στον Τραμπ και σε μια ειλικρινή αυτοκριτική.

Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει ανοιχτό: θέλει η Ευρώπη να αποτελέσει μια εναλλακτική δύναμη με σαφές αξιακό πρόσημο ή να ενταχθεί στον σκληρό ρεαλισμό ισχύος που κυριαρχεί διεθνώς;

Χωρίς ξεκάθαρη απάντηση, η «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία» κινδυνεύει να εξελιχθεί σε ένα μεγαλόπνοο αλλά ακαθόριστο εγχείρημα. Ένα πλοίο που έχει ήδη λύσει κάβους, αλλά πλέει χωρίς προορισμό και, κυρίως, χωρίς πυξίδα.